ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਦੀ ਮੰਗ, ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਾ ਦਾ ਅੰਤ… ਪੰਜਾਬ ਲਈ ਸੌਖੇ ਨਹੀਂ ਸਨ ਜੂਨ ਦੇ ਉਹ ਅੱਠ ਦਿਨ, ਪੜ੍ਹੋ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕਹਾਣੀ

ਕੌਣ ਸੀ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਾ?

ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਾ (Who is Jarnail Singh Bhindrawala) 80 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਉੱਭਰਦੀ ਹੋਈ ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ। 2 ਜੂਨ 1947 ਨੂੰ ਜਨਮੇ ਜਰਨੈਲ 30 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਦਮਦਮੀ ਟਕਸਾਲ ਦੇ ਆਗੂ ਬਣੇ, ਜੋ ਕਿ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸੰਸਥਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਾ ਉਪਨਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਇੱਥੋਂ ਮਿਲੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹਿੰਸਕ ਅਤੇ ਖਾਲਿਸਤਾਨੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈਆਂ।

ਕੀ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ?

ਅੱਸੀਵਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮਤੇ ਦੀ ਮੰਗ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਗਈ। ਇਹ ਮਤਾ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਸੀ, ਭਾਵ ਕੇਂਦਰ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਮਾਮਲਿਆਂ, ਸੰਚਾਰ ਅਤੇ ਮੁਦਰਾ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦਖਲ ਦੇ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਉੱਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਹੀ ਅਧਿਕਾਰ ਹੋਵੇਗਾ। ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮਤੇ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਜਾਂ ਤਾਂ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਦਾ ਤੋਹਫ਼ਾ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮਤੇ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਭਾਸ਼ਾ ਜਾਂ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲੈਣ ਤੋਂ ਕਦੇ ਵੀ ਝਿਜਕਿਆ ਨਹੀਂ। ਸਰਕਾਰੀ ਅੰਕੜਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਅਗਸਤ 1982 ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਮੋਰਚਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੋਂ 22 ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ 165 ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਨਿਰੰਕਾਰੀ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ। ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਾ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਵਾਲੇ 39 ਸਿੱਖ ਵੀ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ। ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਾ ਨੇ ਖਾਲਿਸਤਾਨੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਨ ਲਈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਲੰਗਰ ਟਰੱਕਾਂ ਵਿੱਚ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਢੋਆ-ਢੁਆਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਜਲਦੀ ਹੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਇੱਕ ਛਾਉਣੀ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਿਆ। ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਆਤੰਕ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਕਦੋਂ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ – 1984

• • 1 ਜੂਨ ਨੂੰ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਨੂੰ ਅੰਜਾਮ ਦੇਣ ਲਈ ਫ਼ੌਜੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਮੀਟਿੰਗ ਹੋਈ। ਇਹ ਵੀ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਦੌਰਾਨ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।
  • 2 ਜੂਨ ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ, ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਗੰਗਾਨਗਰ ਤੱਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀ ਸਰਹੱਦ ਨੂੰ ਸੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਫ਼ੌਜ ਦੀਆਂ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਸੱਤ ਡਿਵੀਜ਼ਨਾਂ ਤਾਇਨਾਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਰੇਲ ਅਤੇ ਹਵਾਈ ਸੇਵਾਵਾਂ ਮੁਅੱਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਕਰਫਿਊ ਲਗਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਾ ਨੇ ਪੱਤਰਕਾਰ ਮਾਰਕ ਟੱਲੀ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਆਖਰੀ ਇੰਟਰਵਿਊ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮੈਂ ਮੌਤ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਡਰਦਾ, ਜੋ ਮੌਤ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਸਿੱਖ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਭੇਡਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸ਼ੇਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

• • 3 ਜੂਨ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ, ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ 37 ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਨੂੰ ਘੇਰਾ ਪਾ ਲਿਆ ਤਾਂ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕੇ ਹੋਏ ਕੱਟੜਪੰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਸੇ ਦਿਨ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਸਵੇਰ ਦੇ ਕਰਫਿਊ ਵਿੱਚ ਦੋ ਘੰਟੇ ਲਈ ਢਿੱਲ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ ਤਾਂ ਜੋ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਵਸ ਮਨਾ ਸਕਣ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ, 200 ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਭੱਜ ਗਏ ਸਨ।

• • 4 ਜੂਨ ਦੀ ਰਾਤ ਤੱਕ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਬਾਹਰ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਤੋਂ ਖਾੜਕੂਆਂ ਨੂੰ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਖਾੜਕੂਆਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ, ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਬਾਹਰ ਇੱਕ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਖਾੜਕੂਆਂ ਨੂੰ ਆਤਮ ਸਮਰਪਣ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ, ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਾ ਦੇ ਇੱਕ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸਾਥੀ ਕਰਨ ਟੌਹੜਾ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਾ ਨੂੰ ਮਨਾ ਲੈਣਗੇ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਮਿਲਣ ਗਿਆ ਤਾਂ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਾ ਨੇ ਕਰਨ ਦੀ ਸਲਾਹ ਨਹੀਂ ਸੁਣੀ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਏਜੰਟ ਕਿਹਾ।

• • 5 ਜੂਨ ਨੂੰ ਫ਼ੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ। ਦੋਵਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਕਾਰਵਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਅਤੇ ਲੜਾਈ ਸਵੇਰੇ 7:30 ਵਜੇ ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਰਹੀ। ਕਾਰਵਾਈ ਦੌਰਾਨ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ।

• • 6 ਜੂਨ ਨੂੰ, ਸਵੇਰੇ 1 ਵਜੇ, ਫ਼ੌਜ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਈ। ਜਦੋਂ ਫ਼ੌਜ ਅੰਦਰ ਗਈ, ਤਾਂ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਲਾਸ਼ਾਂ ਪਈਆਂ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚੇ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।

• • 7 ਜੂਨ ਨੂੰ, ਸਵੇਰੇ 4:30 ਵਜੇ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਕੱਤਰ (ਗ੍ਰਹਿ) ਪ੍ਰੇਮ ਕੁਮਾਰ ਨੇ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਲਾਸ਼ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਦੇ ਤਹਿਖਾਨੇ ਵਿੱਚੋਂ ਮਿਲੀ।

• • 8 ਜੂਨ ਨੂੰ ਸਥਿਤੀ ਆਮ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਪਰ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਾ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਦੀ ਪਛਾਣ ਬਾਰੇ ਸ਼ੱਕ ਸੀ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, 9 ਜੂਨ ਨੂੰ, ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਾ ਦਾ ਪੋਸਟਮਾਰਟਮ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਸਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਦਾ ਕੋਈ ਰਿਕਾਰਡ ਨਹੀਂ ਹੈ

• • ਸਰਕਾਰ ਨੇ 1984 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵ੍ਹਾਈਟ ਪੇਪਰ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਕਾਰਵਾਈ ਵਿੱਚ ਫ਼ੌਜ ਨੇ 4 ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਸਮੇਤ 83 ਸੈਨਿਕ ਗੁਆ ਦਿੱਤੇ। 12 ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਸਮੇਤ 273 ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਏ। 514 ਖਾੜਕੂ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਆਮ ਨਾਗਰਿਕ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। 596 ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਏ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਬੀਡੀ ਪਾਂਡੇ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਸ ਕਾਰਵਾਈ ਵਿੱਚ 1200 ਖਾੜਕੂ ਅਤੇ ਨਾਗਰਿਕ ਮਾਰੇ ਗਏ।

1. 1. ਸਰੋਤ: ਸਾਰੇ ਤੱਥ ਸਾਬਕਾ ਰਾਅ ਅਫਸਰ ਜੀ.ਬੀ.ਐਸ. ਸਿੱਧੂ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ‘ਇਨਸਾਈਡ ਸਟੋਰੀ ਆਫ਼ ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਕੰਸਪਿਰੈਸੀ’ ਤੋਂ ਲਏ ਗਏ ਹਨ।