ਜਦੋਂ ਚੁਬਾਰਾ ਬਣਿਆ ਮੌਤ ਜਾਂ ਇੱਜ਼ਤ ਦੀ ਜੰਗ ਦਾ ਮੈਦਾਨ

ਕਲਾਨੌਰ, 31 ਜੁਲਾਈ (ਉਦੇ ਪੰਜਾਬ ਨਿਊਜ਼ ਸਰਵਿਸ)
ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਕਈ ਕਹਾਣੀਆਂ ਕਾਗ਼ਜ਼ਾਂ ‘ਤੇ ਲਿਖੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਕੁਝ ਕਹਾਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ‘ਚ ਵੱਸਦੀਆਂ ਹਨ – ਰੋਜ਼-ਰੋਜ਼ ਸਾਂਸਾਂ ‘ਚ ਰੌਂਦਦੀਆਂ ਹਨ। ਐਸਾ ਹੀ ਇੱਕ ਅਣਸੁਣਿਆ ਅਧਿਆਇ ਹੈ ਮਾਤਾ ਰਾਮ ਲੁਭਾਈ ਵਡਾਲਾ ਬਾਂਗਰ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ, ਜੋ 1947 ਦੀ ਵੰਡ ਵੇਲੇ ਇੱਜ਼ਤ ਜਾਂ ਜਾਨ ਦੀ ਚੋਣ ‘ਚੋਂ ਲੰਘੀ ।
ਜਨਮ – ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ
ਸੰਨ 1933, ਪਿੰਡ ਘੁਮਾਣ (ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਚਰਨ ਛੋਹ ਵਾਲੀ ਧਰਤੀ) ਵਿੱਚ ਮਾਤਾ ਰਾਮ ਲੁਭਾਈ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਪਿਤਾ ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਬਾਵਾ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਬੰਤੋ ਦੀ ਧੀ, ਮਾਤਾ ਨੇ ਆਪਣਾ ਬਚਪਨ ਤਿੰਨ ਭਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਦੋ ਭੈਣਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਬਿਤਾਇਆ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਜਵਾਨੀ ਦੇ ਪਗ ਪਏ, ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਹਦਾਂ ਲਹੂ ਨਾਲ ਲਿਖੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।
ਵੰਡ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਫੈਲ ਚੁੱਕੀ ਸੀ ਨਫ਼ਰਤ ਦੀ ਅੱਗ
ਮਾਤਾ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਵੰਡ ਹੋਣ ਤੋਂ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਪਿੰਡ ਦੇ ਕੁਝ ਮੁਸਲਮਾਨ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੇ ਹਿੰਦੂ-ਸਿੱਖ ਕੁੜੀਆਂ ‘ਤੇ ਮਾੜੀ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਧੀਆਂ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ ਫੈਸਲਾ ਲਿਆ –
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਛਮਣ ਦਾਸ ਹਕੀਮ ਦੇ ਚੁਬਾਰੇ ‘ਚ ਕੈਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਹੁਕਮ ਸੀ ਮਾਪਿਆ ਦਾ “ਜੇ ਉਹ ਆ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਚੁਬਾਰੇ ਦੀ ਖਿੜਕੀ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਖੂਹ ‘ਚ ਛਾਲ ਮਾਰ ਦਿਓ। ਪਰ ਕਿਸੇ ਦੇ ਹੱਥ ਨਾ ਆਉਣਾ!”
ਇਹ ਚੁਬਾਰਾ ਨਾ ਕਿਸੇ ਪੱਲੇ ਮਹਿਲ ਸੀ, ਨਾ ਕਿਸੇ ਰਾਜਸੀ ਠਿਕਾਣਾ – ਇਹ ਜਾਨ ਜਾਂ ਇੱਜ਼ਤ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਦੀ ਲਕ਼ੀਰ ਸੀ।
ਕਈ ਦਿਨ ਡਰ ਦੇ ਸਾਏ ਹੇਠਾਂ
ਮਾਤਾ ਰਾਮ ਲੁਭਾਈ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਚੁਬਾਰੇ ਵਿਚ ਕਈ ਕੁੜੀਆਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਡਰ, ਭੁੱਖ, ਤੇ ਉਮੀਦ ਦੀ ਉਲਝਣ ਵਿਚ ਦਿਨ ਲੰਘਾਏ ।
ਹਰੇਕ ਆਵਾਜ਼ ਤੇ ਹਰੇਕ ਪੈਰ ਦੀ ਚਰਚਰਾਹਟ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਦੀ ਧੜਕਣ ਵਧਾ ਦਿੰਦੀ ਸੀ।
ਪਰ ਕਿਸਮਤ ਨੇ ਮੋੜ ਦਿੱਤਾ, ਜਦ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਆ ਗਿਆ – ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜਾਨ ਬਚ ਗਈ ।
ਜਿਥੇ ਨਫ਼ਰਤ ਸੀ, ਉਥੇ ਪਿਆਰ ਵੀ ਸੀ
ਉਹ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਿਆਣਿਆਂ ਨੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਬਿਆਸ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਰਾਹੀਂ ਅਮਨ ਨਾਲ ਰਵਾਨਾ ਕੀਤਾ।
ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਿੰਦੂ-ਸਿੱਖ ਕੁੜੀਆਂ ‘ਤੇ ਮਾੜੀ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ – ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਸਖ਼ਤ ਸਜ਼ਾ ਵੀ ਦਿੱਤੀ।
ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਿਹਾੜੇ ਵਾਲਾ ਵਿਆਹ
ਮਾਤਾ ਰਾਮ ਲੁਭਾਈ ਦਾ ਵਿਆਹ 26 ਜਨਵਰੀ 1948 ਨੂੰ, ਜਿਸ ਦਿਨ ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਿਹਾੜਾ ਮਨਾਇਆ – ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਵਡਾਲਾ ਬਾਂਗਰ ਨਾਲ ਹੋਇਆ।
ਇਹ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਕੌਤਕ ਸੀ – ਇੱਕ ਧੀ ਜੋ ਚੁਬਾਰੇ ਵਿਚ ਬੰਦ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਹੁਣ ਆਜ਼ਾਦ ਭਾਰਤ ਦੀ ਨਵੀਂ ਵਧਾਈਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਘਰ ਆਈ ।
ਮਾਤਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਰਾਣਾ ਦੀ ਅਪੀਲ
ਪ੍ਰਧਾਨ, ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਕਲਾ ਮੰਚ, ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਰਾਣਾ ਨੇ ਕਿਹਾ “ਆਜ਼ਾਦੀ ਸਾਨੂੰ ਸੌਗਾਤ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ – ਇਹ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਦੀਆਂ ਰੱਖਤ ਰੇਖਾਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲੀ। ਅੱਜ ਜੇਕਰ ਨਸ਼ੇ, ਰਿਸ਼ਵਤ, ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ, ਤੇ ਲਾਲਚ ਨੇ ਘੇਰ ਲਿਆ – ਤਾਂ ਇਹ ਉਹੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਵਾਸਤੇ ਧੋਖਾ ਹੈ। ਆਓ ਅਸਲ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਦੁਬਾਰਾ ਲੜੀਏ।”
ਇੱਕ ਮਾਂ ਦੀ ਰੌਂਦੂ ਗਵਾਹੀ
ਇਹ ਕੋਈ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ – ਇੱਕ ਅੱਖੀਂ ਵੇਖੀ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਦਰਦਨਾਕ ਹਕੀਕਤ ਹੈ।
ਇਹ ਸਾਡੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ “ਆਜ਼ਾਦੀ ਸਿਰਫ਼ 15 ਅਗਸਤ ਦੀ ਸੈਲਿਬ੍ਰੇਸ਼ਨ ਨਹੀਂ – ਇਹ ਸਦੀਵੀਆਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ, ਹਰੇਕ ਨੌਜਵਾਨ ਦੇ ਸੁਚਿੱਤ ਫੈਸਲੇ, ਤੇ ਇਨਸਾਫ਼ ਵਾਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਮੰਗ ਹੈ।”
ਉਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵੱਲੋਂ ਸਲਾਮ – ਮਾਤਾ ਰਾਮ ਲੁਭਾਈ ਅਤੇ ਅਜਿਹੀਆਂ ਸੈਕੜੇ ਮਾਵਾਂ ਨੂੰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚੁੱਪ ਵੀ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ ।